Waarom gezond eten zo lastig is geworden

Wie denkt dat voedselkeuzes vooral een kwestie zijn van wilskracht, onderschat hoe sterk onze omgeving ons beïnvloedt. Vanaf het moment dat we wakker worden tot we ’s avonds op de bank zitten, worden we overal verleid om te eten. Op school, op kantoor, in de sportkantine, in de supermarkt, bij de kassa en op social media: overal duiken prikkels op die ons aan eten doen denken. Vaak zonder dat we het zelf doorhebben. Wetenschappers noemen dit de voedselomgeving: alles om ons heen dat invloed heeft op wat en hoeveel we eten. En die omgeving is de afgelopen decennia flink veranderd.

Een wereld vol verleiding

Mensen hebben van nature een voorkeur voor zoet, vet en zout eten. Dat was vroeger handig, toen voedsel schaars was. Maar tegenwoordig leven we in een wereld waarin calorierijk eten overal beschikbaar, goedkoop en aantrekkelijk gepresenteerd is. Fastfoodzaken zitten op elke hoek van de straat, aanbiedingen schreeuwen ons tegemoet en online krijgen we voortdurend reclames voor snacks en frisdrank te zien. Nederland wordt daarom steeds vaker een obesogene omgeving genoemd: een omgeving die mensen stimuleert om te veel te eten en te weinig te bewegen. Alleen al het zien of ruiken van eten kan ervoor zorgen dat we trek krijgen. Dat noemen onderzoekers cue reactiviteit. Denk aan de geur van versgebakken brood op het station of een foto van een sappige hamburger op Instagram. Zulke prikkels maken dat we meer zin krijgen om te eten — en vaak ook meer gaan eten.

Wat is nog een normale portie?

Ook portiegroottes zijn enorm veranderd. De frietjes, hamburgers en frisdranken van nu zijn soms twee tot vijf keer groter dan toen deze producten jaren geleden op de markt kwamen. Daardoor raken we gewend aan steeds grotere hoeveelheden. Veel mensen weten inmiddels niet meer goed wat een normale portie eigenlijk is. Onderzoekers noemen dit portion distortion: een vertekend beeld van hoeveel eten “normaal” is geworden. Dat effect wordt versterkt door verpakkingen. Een zak chips of een fles frisdrank bevat vaak meerdere porties, maar consumenten zien zo’n verpakking toch als één eetmoment. Bovendien zijn grotere verpakkingen meestal relatief goedkoper dan kleinere. Daardoor lijkt “meer nemen” automatisch de slimste keuze.

Slimme trucs van supermarkten en reclame

De voedingsindustrie weet precies hoe mensen keuzes maken. Producten worden daarom zo aantrekkelijk mogelijk gepresenteerd: opvallende verpakkingen, mooie foto’s, producten op ooghoogte, aanbiedingen als “1+1 gratis” en combideals waarbij je voor weinig extra geld een grotere portie krijgt. In Nederland blijkt ongeveer 80 procent van de aanbiedingen in reclamefolders over ongezonde producten te gaan. Online marketing is misschien nog wel krachtiger. Reclames op social media zijn persoonlijk, subtiel en moeilijker te herkennen dan traditionele reclame. Wie een keer zoekt naar pizza of chocolade, krijgt daarna vaak dagenlang vergelijkbare advertenties te zien. Zo worden verleidingen voortdurend herhaald.

Ons brein kiest graag de makkelijke weg

Veel voedselkeuzes maken we niet bewust. We handelen vaak automatisch, uit gewoonte. Onderzoek laat zien dat gewoontes zelfs een van de sterkste voorspellers zijn van ongezond snacken. Ons brein gebruikt daarbij allerlei snelle denkregels, ook wel heuristieken genoemd. Dat zijn handige trucjes om snel beslissingen te nemen zonder lang na te denken. We letten bijvoorbeeld op prijs, grootte, logo’s of wat andere mensen kiezen. Als veel mensen een medium menu nemen, voelt dat automatisch als de “normale” keuze. Daar komt nog bij dat niet iedereen even goed verleidingen kan weerstaan. Zelfcontrole hangt deels samen met aanleg, maar ook met stress, opvoeding en de omstandigheden waarin iemand leeft. Wie moe of gestrest is, kiest sneller voor gemak en comfortvoedsel.

Kunnen we de omgeving gezonder maken?

Omdat onze omgeving zo’n grote invloed heeft, kijken onderzoekers steeds vaker naar oplossingen die verder gaan dan alleen “mensen moeten gezonder kiezen”. Een bekende aanpak is nudging: mensen een subtiel duwtje in de goede richting geven zonder keuzes te verbieden. Bijvoorbeeld door fruit zichtbaarder neer te leggen dan snoep, kleinere borden te gebruiken of water goedkoper te maken dan frisdrank. Ook prijsmaatregelen lijken effectief. Uit onderzoek blijkt dat gezonde producten goedkoper maken — en ongezonde producten juist duurder — een van de kansrijkste manieren is om eetgedrag te verbeteren. Daarnaast wordt gekeken naar strengere regels voor marketing, vooral gericht op kinderen, en naar het aanpassen van productsamenstelling, bijvoorbeeld door minder suiker of zout toe te voegen.

Gezond kiezen blijft moeilijk

Er bestaan hulpmiddelen zoals voedselkeuzelogo’s op verpakkingen, maar het bewijs dat mensen daardoor echt structureel gezonder gaan eten is nog beperkt. Daarom draait gezond eten niet alleen om kennis, maar ook om omgaan met verleidingen. Kleine strategieën kunnen helpen: vooraf nadenken over moeilijke situaties, ongezonde verleidingen vermijden, kleine haalbare doelen stellen en werken met zogenoemde “als-dan”-plannen. Bijvoorbeeld: “Als ik onderweg trek krijg, dan koop ik eerst een stuk fruit.”

Maar uiteindelijk stuurt gedrag ons naar onze voedselkeuzes in een omgeving waarin we leven — vaak zonder dat we het merken.